Poezja romantyczna

"[Mickiewicz] zupełnie mi wyperswadował, że szumność jest głupstwem, tak w działaniu, jak w mowach, jak w pisaniu, że prawda i prawda tylko może być piękną i ponętną w naszym wieku, że wszystkie ozdóbki, kwiaty stylu są niczym, kiedy myśli nie ma, że wszystko na tej myśli polega i że chcąc być czym teraz, trzeba uczyć się i uczyć, i prawdy wszędzie szukać, nie dając się ułudzić przez błyskotki, które święcą przez czas jakiś jak robaczki na trawie w maju, a potem gasną na wieki."

Zygmunt Krasiński, Listy do ojca

"Poezja przemienia wszystko w piękno; potęguje piękno tego, co jest najpiękniejsze, przydaje piękna rzeczom najbrzydszym, kojarzy zachwyt i przerażenie, zgryzotę i przyjemność, wieczność i przemienność, pod swoim lekkim jarzmem zmusza do zespolenia rzeczy będące ze sobą w zasadniczej sprzeczności. Przekształca wszystko, czego się dotknie [...]
Poeci zwani byli we wcześniejszych epokach świata prawodawcami czy też prorokami [...]. Poeta istotnie posiada i łączy w sobie obydwie te właściwości. [...] uczestniczy w tym, co wieczne, nieskończone, jedyne."

Percy Bysshe Shelley, Obrona poezji (1821), przeł. S. Kumor.

Średiowiecze - pojęcia

Teocentryzm, augustynizm, uniwersalizm, hierarchizm, tomizm, gradualizm. Danse macabre, memento mori, ars moriendi, deesis, Stabat Mater dolorosa, pareneza, parenetyczny, hagiografia. Apokryf, legenda, lament, chansons de geste, romans.

Chrześcijaństwo

Nazwa "chrześcijanie" pojawiła się ok. 45 r. n.e. w Antiochii na określenie zwolenników mesjasza (gr. christos = pomazaniec, odpowiednik hebr. masziach = mesjasz).
Nauka chrześcijan spisana została w ewangeliach (gr. euangelion = dobra nowina).
Od samego początku wśród zwolenników Chrystusa istniały podziały i różnorodne interpretacje jego nauki. Świadectwem są m.in. listy św. Pawła z Tarsu (gorliwego nawróconego faryzeusza, powst. 50-60 r. n.e.) i Dzieje apostolskie, przypisywane Łukaszowi, ewangeliście.
Na podst. ustnej tradycji, na którą składały się logia (wypowiedzi) i kazania Jezusa, relacje o cudach oraz szczegółowe opisy ostatniej wieczerzy, męki i ukrzyżowania, powstały (60-70 r. n.e.) trzy najbardziej znane ewangelie Marka, Mateusza i Łukasza, zwane synoptycznymi ze względu na podobieństwo układu treści.
Dopiero w II w. n.e. uznano te cztery ewangelie za Księgę świętą, wiarygodnie przekazującą naukę Chrystusa. Inne popularne ewangelie: ewangelia wg Hebrajczyków (I poł. II w.), Protoewangelia Jakuba (II poł. II w.)
W 63 r. p.n.e. Rzymianie po raz pierwszy zajęli Jerozolimę. W latach 39 p.n.e. - 4 r. n.e. królem Judei był Herod, zwany Wielkim, "świetny organizator i budowniczy", ale przez chrześcijan nazwany Okrutnym.

Trop

Jedna z dwu najważniejszych (obok sekwencji) form liryki religijnej średniowiecza. Tropy powstawały od IX-X w. jako retoryczne uzupełnienia śpiewów liturgii rzymskiej. Początkowo wykorzystywano prozę retoryczną, później formy bardziej ludowe, czyli wiersz sylabiczny (później sylabotoniczny), typ sekwencyjny i hymniczny oraz rym. Od pojedynczych zwrotów, krótkich zdań, tropy zmieniały się w krótkie pieśni. Po okresie popularności w XI w. tropy powoli zanikają, aż resztki zostały usunięte przez Piusa V w l. 1568 i 1570.

Najlepszym przykładem polskim, prawdopodobnie z XIII w., jest Bogurodzica, której dwie pierwsze, najstarsze zwrotki są dwoma tropami do Kyrie eleison. Zróżnicowana budowa każdej zwrotki odsyła do wzorców sekwencyjnych, co widoczne jest m.in. w paralelizmie składniowo-wersyfikacyjnym, czyli podziale na równe kolony, regularnym rozkładzie rymów, kończeniu rymów pierwszej strofy na a. Bogurodzica uchodzi za pierwszy hymn narodowy, śpiewana była pod Grunwaldem (1410) i być może wtedy zastąpiła dawny kierlesz bojowy (kierlesz to spolszczono forma kyrie eleison, występujący co najmniej od czasów bitwy pod Jarosławiem (1249)).

Źródła: SLS.

Cztery cnoty kardynalne

Źródeł należy szukać w etyce Platona i jego nauce o cnocie i duszy. Rozumiał on cnotę na sposób pitagorejski jako ład i harmonię duszy. W tej ostatniej z kolei wyróżniał trzy części i odpowiadające im cnoty: częścią rozumną rządziła mądrość, częścią impulsywną - męstwo, pożądliwą - panowanie nad sobą, nad harmonią wszystkich zaś czuwała sprawiedliwość.

Cnoty te w średniowieczu nazywane były odpowiednio: roztropnością, męstwem, umiarkowaniem i sprawiedliwością.

Źródła: HF.

Źródła

1. [SLS] Słownik literatury staropolskiej, pod. red. T. Michałowskiej, Wrocław 1998.
2. [STL] Słownik terminów literackich, pod. red. J. Sławińskiego, Wrocław 1998.
3. [SGL] M. Biernacki, M. Pawlus, Słownik gatunków literackich, Bielsko Biała 2006.
4. [HF] Władysław Tatarkiewicz, Historia filozofii, t. I-III, Warszawa 1993.
   

Kolon

Z gr. kolon oznacza człon. Jest to rytmiczno-intonacyjna część wypowiedzi wierszem lub prozą występująca w obrębie dłuższego wersu, strofy, okresu lub zdania.

Źródło: STL.